Speaker
Description
Kaos kavramında içkin olan düzensizliği, dengenin yitirilmesi ve belirsizlik durumunu tanımlamak için kullanılan yaygın metaforlardan bir ‘savaş’tır. Bu çalışmada, dünya tarihinin en etkili savaşçılarından biri olan Büyük İskender'in, Fars edebiyatındaki yansımalarından birini ele alınacaktır.
Büyük İskender’in doğuya yönelik saldırılarının sonucunda siyasi ve kültürel krizlerin ortaya çıkması kaçınılmazdı. Onun fetihlerinin sonucunda Ahameniş İmparatorluğu yıkılmış, ölümünden sonra da İran coğrafyasında yaklaşık yüz yıl boyunca komutanlarının liderliğindeki Selukiler hüküm sürmüştür. Bu çalışmada, toplumun belleğine bu krizi ortaya çıkaran kişiliği aktarmak ve kriz sonrası duruma uyum sağlama ve hesaplaşma olarak görebilecek tepkilerden biri olan Büyük İskender ve savaşlarını edebiyatın konusu yapma yaklaşımı incelenecektir. Bu yaklaşımın en önemli örneklerinden biri Firdevsi’nin Şehname adlı eserinde betimlediği İskender kimliğidir.
Firdevsî’nin Şahnâme adlı eseri, Fars kültürünün en temel ve kapsamlı kaynaklarından biridir. Şahnâme’de tarihî olaylar ve şahsiyetler mitolojik hikâyeler ve efsanelerle birlikte ele alınmıştır. Eserin önemli bölümlerinden biri, İskender’in hükümdarlığının anlatıldığı bölümdür. Bu eserde anlatılan İskender İranlılaştırılmış bir karakterdir, böylece ona kültürel bir aidiyet verilmiş ve soy bağı üzerinden meşrulaştırılması sağlanmıştır. İskender’in soy hikayesinin İranlı Darab’a dayandırılması, onun İran topraklarına bir yabancı fatih olarak değil, tahtın meşru bir varisi olarak görülmesi amaçlanmıştır. İranlılara, Yunanlılar tarafından yenilgiye uğradılar düşüncesi yerine bir kardeşin başka bir kardeş tarafından yenildiği anlayışı aşılanmıştır.
Böylece zihinsel bir karmaşa ve krizden çıkış yolu açılmış, İskender bir kahraman olarak, edebiyatın önemli bir figürü haline gelmiştir. Firdevsi bu anlatıyla, tarihî gerçeklik ile mitolojik unsurları harmanlayarak İran tarih bilincini destansı bir çerçevede inşa etmeye çabalamıştır.
| Keywords | İskender, metafor, Şahnâme, savaş, kültürel bellek |
|---|---|
| nihat.degirmenci@istanbul.edu.tr |